Diyabet Hemşireliği

Dr. Şeyda ÖZCAN
Araştırma Görevlisi
İ.Ü.Florence Nightingale Hemşirelik Yüksekokulu
İç Hastalıkları Hemşireliği AD
e-mail: mailto:seyda_ozcan@hotmail.com
HOŞGELDİNİZ
DİYABET YÖNETİMİ VE HEMŞİRELİK
Ülkemizde Diyabet Hemşireliği Dünyada Diyabet Hemşireliği

HOŞGELDİNİZ

Diyabetli çocuklar, anne-babaları ve yakın çevreleri ile onlara bakım veren sağlık ekibi üyeleri için hazırlanan bu siteyi ziyaret eden hemşire meslektaşlarıma hoşgeldiniz diyorum. Bu sayfa sizlerin bilgi, deneyim, önerilerinize açık olacak ve paylaşımlarınızla zenginleşecektir.

Ülkemizde son 10 yılda diyabet hemşireliği alanında önemli mesafe katedildi. 1995 yılında Diyabet Hemşireliği Derneği'nin kurulmasıyla çalışmalar örgütlü bir zeminde, hızla ilerledi. Sayfamız hem ulusal hem de uluslararası alanda diyabet hemşireliği konusunda yapılan çalışmalar ve yenilikleri sizlerle paylaşmayı hedeflemiştir. Ayrıca sayfamızda yeni kurulacak ünitelere model olması amacıyla çeşitli diyabet merkezlerinde sürdürülen hemşirelik hizmetlerini ve eğitim çalışmalarını tanıtacağız. Açılışı diyabet hemşireliğini irdeleyerek yapıyoruz. Gelecek sayfalarımızı sizden gelen istek, öneri ve haberler doğrultusunda yenileyeceğiz.

Sağlıkla ve sevgiyle kalın.

DİYABET YÖNETİMİ VE HEMŞİRELİK

Ülkemizde Diyabet Hemşireliği

Diyabetin toplumda sık görülen ve sıklığı yaşla birlikte artan bir hastalık olduğu düşünüldüğünde farklı alanlarda çalışan tüm hemşirelerin diyabetli hastalarla karşılaşması kaçınılmazdır. Diyabetli hastalar yatarak veya ayaktan sağlık hizmeti veren merkezlerde takip edilebilmektedir. Üniversite, SSK ve Devlet hastanelerinde çalışan hemşireler yatarak veya ayaktan tedavi gören hastalara bakım verirler. Sağlık ocakları ve dispanserler gibi primer bakım merkezlerinde görevli olan hemşireler de ayaktan tedavi gören diyabetli hastaların yönetiminde sorumluluk alırlar. Bu nedenle sağlık hizmetlerinin farklı basamaklarında (birinci, ikinci ve üçüncü basamak) görev alan tüm hemşirelerin diyabetle ilgili temel bilgi ve beceriye sahip olması gereklidir. Bu durumun yanısıra; diyabet kronik bir hastalıktır ve zaman içinde tabloya eklenen komplikasyonlar da hesaba katıldığında birey ve toplum için ağır bir yük getirmektedir. Teknolojik gelişmelerin getirdiği yeniliklerle birlikte, diyabetli birey özelleşmiş bir tedavi ve bakım yaklaşımına ihtiyaç duyar. Temel hemşirelik eğitimi almış olan hemşireler bu gereksinimleri karşılamakta yetersiz kalacaklardır. Bunların bir sonucu olarak diyabet yönetiminde, diyabet ekibi içinde yer alacak, bu konuda özel eğitim almış "diyabet hemşire"sine gereksinim vardır.

Ülkemizde yüksek lisans ve doktora programları ile uzman hemşireler yetiştirilmektedir, fakat bu uzmanlaşmış grubun uzmanlık alanlarına göre sağlık hizmetlerinde istihdamı sağlanamamaktadır ve aynı zamanda yasal olarak mesleki rol ve sorumlulukları, görev alanları tanımlanmamıştır. Mevcut durum ülkemizde diyabet hemşireliğinin geliştirilebilmesi için hemşirelik eğitimi standartlarının ve hemşirelik yasalarının düzenlenmesinin gereğine işaret etmektedir. Lisans ve lisansüstü eğitimin düzenlenmesi ile birlikte farklı düzeylerde eğitim almış hemşirelerin rol ve sorumluluklarını belirleyen yasalarla hemşirelikte branşlaşma sağlanabilecektır. Ülkemizde diyabet bakımında kaliteli hemşirelik hizmetini sağlamak için, diğer düzenlemelerin yanısıra şu anda varolan hemşirelik gücünü diyabet bakımında etkin hale getirmek gereklidir. Bu da diyabetli hastalarla çalışan hemşirelerin diyabet konusunda eğitim programları (standartları belirlenmiş eğitim kursları, hizmet içi eğitim programları gibi) ile desteklenmesi yoluyla yapılabilir.

Dünyada Diyabet Hemşireliği

Avrupa ülkelerinde ve Amerika'da diyabet hemşireliği ile ilgili temel standartlar belirlenmiştir. Uzman klinisyen hemşire (Clinical Nurse Specialist=CNS) kavramı 90 yıl önce literatürde tanımlanmıştır ve son 10 yılda hemşirelik uzman klinisyen hemşirelerin artışı ile güçlenmiştir.

İngiltere'de 1971 yılında Royal College of Nursing (RCN) tarafından, bilgi artışı ve sosyal teknolojik değişiklikler nedeniyle, birçok meslekte olduğu gibi hemşirelikte de özelleşmenin kaçınılmaz olduğu ve belli dallarda uzmanlaşmanın gereği vurgulanmıştır. Bu gerekçeden yola çıkarak RCN uzman hemşirenin (branş hemşireliğinin) tanımlarını yapmıştır. Böylece diyabet hemşireliğinin tanımı ve rolleri açıklık kazanmıştır. Uzman hemşire (=uzman klinisyen hemşire) şöyle tanımlanmıştır: "Uzman hemşire, özel bir alanda ve özel bir hasta grubunun gereksinimleri konusunda hemşirelikle ilgili ileri bilgi ve araştırma temeli ile donatılmış kişidir." Ayrıca uzman hemşirenin uygulamanın içinde yer alması ve konusunda yeterli beceriye sahip olması gerekmektedir. Uzman klinisyen hemşire tıbbi bilgi temeline dayanan, becerilerle güçlenen önemli rollere sahiptir.

Diyabet hemşiresinin American Nurses Association (ANA) ve American Association of Diabetes Educator (AADE) tarafından yapılan görev tanımı ise şöyledir: " Diyabet hemşiresi diyabet bakımı ve eğitim gereksinimlerini belirlemek, hemşirelik tanılarını geliştirmek, hemşirelik bakım ve eğitimini uygulamak ve değerlendirmek için diyabetli bireyler, aileler, gruplar ve toplum ile çalışır "

Avrupa Diyabet Hemşireliği Derneği'nin (Federation of European Nurses in Diabetes-FEND) tanımı şöyledir: "Diyabet alanında çalışan hemşire, eğitimci, danışman, yönetici, araştırmacı, iletişim ve değişim rollerine sahip olan, diyabet yönetiminde ileri düzeyde bilgi ve beceriye sahip klinisyen hemşiredir." FEND'e göre diyabet hemşiresi çalışma süresinin %50'sini uygulamada, diğer bölümünü de araştırmada ve diğer profesyonel rollerini gerçekleştirmek için kullanmalıdır. FEND diyabet hemşiresinin multidisipliner ekip yapısı içinde yer alması ve çalışmasının önemini vurgulamaktadır.

Diyabet bakımında ekip yaklaşımının önemini vurgulayan SVD'de uzman diyabet hemşiresinin konusuyla ilgili geniş bilgi ve beceriye sahip olması gerektiği belirtilmiştir. SVD'de FEND'in tanımına paralel olarak diyabet hemşiresi "diyabet yönetimi, hasta eğitimi ve danışmanlığı, iletişim, yönetim ve araştırma konularında bilgi ve beceriye sahip hemşire" olarak tanımlanır. Bu mesleki kimlik klinik deneyim, diyabete özgü eğitim ve özellikle hekimler ve diğer sağlık bakımı uygulayıcılarının kabul etmesi, desteklemesi, geliştirmesi ile güçlenir.

SVD kararlarında, diyabet hemşiresinin interdisipliner ekip içindeki rol ve sorumlulukları;

• Ekibin hedef ve stratejilerinin belirlenmesinde görev alma,
  
• Hastaları ve ailelerini eğitme,
  
• Ekip ile diyabetli bireylerin yönetiminde görev alan diğer merkezler ve sağlık görevlileri arasında işbirliğini sağlama olarak üç ana başlıkta açıklanmıştır.
  

ANA ve AADE'ye göre temel hemşirelik uygulamaları;

• Sağlığı geliştirme,
  
• Eğitim ve bakım gereksinimlerini değerlendirme ve karşılama,
  
• Diyabet bakımını ve tedavi planını uygulamada bireylere yardım etme,
  
• Uzun dönem diyabet komplikasyonlarını önleme hedeflerine yöneliktir.

Ayrıca diyabet hemşiresinin, ulusal diyabet derneklerinin faaliyetlerine katılmak ve diyabetin önlenmesi için topluma yönelik sağlık programlarını geliştirmek olmak üzere ulusal düzeyde rolleri de tanımlanmıştır. Diyabet hemşiresinin hastalara ve bakım ekibinin diğer üyelerine karşı olmak üzere iki yönlü sorumlulukları vardır. Diyabet hemşiresinin rolü çalışma merkezinin ve bölgenin özelliklerine göre esneklik gösterir. Anahtar rolü ise diyabetli bireyler için eğitimi koordine etme, planlama, uygulama ve değerlendirmedir. (Şekil 1)

Şekil 1: Diyabet hemşiresinin rol ve sorumlulukları

(Kaynak: Grezebalski DK. The emergence of diabetes specialist nurses in the UK. In.Pickup JC, Williams G.(eds), Textbook of Diabetes. 2nd edition, Blackwell Science Ltd, Oxford, 1997)

Diyabet Hemşireliği Derneği ve faaliyetleri

AMAÇLAR :

• Diyabet hemşireliğini geliştirmek,
  
• Diyabetki hastanın bakım gereksinimlerini saptamak için hemşireleri teşvik etmek,
  
• Diyabetli hastalara bakım veren hemşirelerin mesleki gelişimlerini teşvik etmek ve desteklemek,
  
• Diyabet hastasına bakım veren kurum / kuruluş ve kişilere "Diyabet Hemşireliği" alanında rehberlik etmek,
  
• "Diyabet Hemşireliği" alanında mesleki uygulama esaslarını , etik kurallarını geliştirmek ve değerlendirmek,
  
• Diyabet hastalığının önlenmesine , tanı konmuş hastaların yaşam kalitelerinin arttırılmasına hizmet etmektir.
  

YÖNETİM KURULU :

• Prof.Dr. Sevgi OKTAY (Başkan)
  
• Prof. Dr. Semra ERDOĞAN (2. Başkan)
  
• Prof. Dr. Zehra DURNA (Üye)
  
• Doç. Dr. Hatice PEK (Veznedar)
  
• Doç. Dr. Nermin OLGUN (Genel Sekreter)
  
• Yard. Doç. Dr. Şeyda ÖZCAN (Muhasip)
  
• Araş.Gör. Gülhan COŞANSU (Üye)

İLETİŞİM ADRESİ:

• Doç. Dr. Nermin OLGUN
  
• Marmara Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu
  81326 Haydarpaşa/ İstanbul
  Tel:0 216 418 16 06 Fax. 0 216 418 37 73
  
• Prof.Dr. Sevgi OKTAY
  İstanbul Üniversitesi Florence Nightingale Hemşirelik Yüksekokulu
  80270 Şişli/ İstanbul
  Tel: 0 212 224 49 86 Fax: 0 212 224 49 90
  

ETKİNLİKLERİMİZ

BİLİMSEL TOPLANTILAR DÜZENLEME ve KATILIM

• BlackSea Diab Meeting, İstanbul (1997)
  
• 34. Ulusal Diyabet Kongresi, Ankara (1998)
  
• I. Ulusal Diyabet Hemşireliği Sempozyumu , İstanbul (1999)
  
• 35. Ulusal Diyabet Kongresi, İstanbul (1999)
  
• St. Vincent Deklerasyonu Uygulaması İçin Yapılan 5. Toplantı , İstanbul (1999)
  
• St. Vincent Deklerasyonu Uygulaması İçin Yapılan 5. Toplantı Satelit Programı, İstanbul (1999)
  
• IV. Ulusal Aile Hekimliği Kongresi- SVD Primary Care Group Meeting - Focus Grup Programı ,İstanbul (1999)
  
• II. Ulusal Diyabet Hemşireliği Sempozyumu, Kilis (2000)
  
• 36. Ulusal Diyabet Kongresi, Gaziantep (2000)
  

PROJELER:

• Türkiyede Diyabetik Ayak Bakımının İyileştirilmesi Projesi
  
  • 1.Faz: Türkiye'de Diyabetik Ayak Bakımının Durumunun Saptanması
    
  • 2.Faz: Pilot Çalışma(İ.Ü İstanbul Tıp Fakültesi Diyabet Bilim Dalında tamamlanmıştır)
    
  • 3.Faz: Projenin Yeniden Yapılandırılması ve Türkiye'deki Diğer Diyabet Merkezlerine yayılmasıdır.
    
  • Diyabet Hemşireliği Derneği İzmit Körfezköy Diyabet Koruma Projesi Haziran 2000-Haziran 2001.
    
  • ARAŞTIRMALAR:
    
  • Diyabet Hemşireleri Taraması (1997)
    
  • DHD Eğitim Faaliyetlerinin Değerlendirilmesi (1999)
    
  • DHD Diyabetiklere Bekım Veren Hemşirelerin Durumu (1999)
    
• Diyabetli Hastaların Ayak Bakımı Konusundaki Bilgi Düzeylerinin Saptanması (FEND Annual Meeting 2000 Jarusalem-İsrail ve 36. Ulusal Diyabet Kongresi - Gaziantep'te sunulmuştur).
  

ARAŞTIRMALAR:

• Diyabet Hemşireleri Taraması (1997)
  
• DHD Eğitim Faaliyetlerinin Değerlendirilmesi (1999)
  
• DHD Diyabetiklere Bekım Veren Hemşirelerin Durumu (1999)
  
• Diyabetli Hastaların Ayak Bakımı Konusundaki Bilgi Düzeylerinin Saptanması (FEND Annual Meeting 2000 Jarusalem-İsrail ve 36. Ulusal Diyabet
• Kongresi - Gaziantep'te sunulmuştur).
  

EĞİTİM ETKİNLİKLERİ:

• Diyabette Ayak Bakımı Kursu (1996)
  
• Diyabet Eğitimcisinin Eğitimi Kursu (1996)
  
• Diyabet Hemşiresi Yetiştirme Kursu (1996)
  
• Diyabette Ayak Bakımı Uygulamalı Eğitim (1997)
  
• Diyabet Eğitimcisinin Eğitimi Kursu (1999)
  
• Diyabette Ayak Bakımı Kursu (1999)
  
  • Mezuniyet Sonrası Eğitim Programları
    
  • Eskişehir-1997
    
  • Kayseri-1997
    
  • Erzurum-1998
    
  • İzmir-1999
    
• Hizmet İçi Eğitim Programları
  
  • İstanbul Tıp Fakültesi Hastanesi-1998
    
  • Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Hastanesi-1998
    
  • SSK Göztepe Hastanesi- 1998
    
  • SSK Kartal Hastanesi-1998
    
  • Amerikan Hastanesi-1999
    
  • Florence Nightingale Hastanesi-2000
    
  • Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi-2000
    
  • SB Şişli Etfal Hastanesi- 2000
    
  • SSK Okmeydanı Eğitim Hastanesi - 2000
    
• Diyabetik Çocuklar Yaz Okulu (İstanbul /1997)
  
• Türk Diyabet Cemiyeti Yaz Kampı (Kuşadası /1998)
  
• Çalışma Gruplarının Eğitimi
  
• 100 Ünitelik İnsüline Geçiş Programının Tanıtımı/ İnsülin Uygulamalarını ve Ayak Bakımını İyileştirme Programı (İzmir, Ankara, Edirne, Bolu, İstanbul / 2000)