Okulda Diyabet

Bu broşür,öğretmenler, okul yöneticileri ve diyabetli çocuklarla gün boyu ilgilenen diğer kişiler için hazırlanmıştır. Broşürün içinde diyabet hastalığı ve tedavisi ile ilgili temel bilgiler bulunmaktadır. Diyabetli çocuklar kendi durumlarını iyi bilirler fakat diğer çocuklar- ve bazı yetişkinler- onların durumlarını anlayamazlar. Bu broşür sizin diyabetli çocukların durumlarını başkalarına açıklamanıza yardımcı olacaktır.

Bu broşür İngiliz Diyabet Birliği'nin aynı isimli yayınından Prof. Dr. Şükrü Hatun tarafından Türkçe'ye çevrilmiştir

Diyabet nedir?

Diyabet-tam ismini vermek gerekirse diabetes mellitus-,kandaki şekerin çok yüksek olmasıyla ilgili bir hastalıktır. Diyabetli hastaların kan şekeri yüksektir, çünkü vücut onu yeterli bir şekilde kullanamamaktadır. Bir başka deyişle diyabetli olanların hücrelerinde şeker enerjiye çevrilememektedir.

Normalde kanımızdaki şeker miktarı insülin hormonu tarafından dengede tutulur.İnsülin pankreas adı verilen ve midenin arka kısmında yeralan bir bez tarafından salgılanır. İnsülinin en önemli görevi şekerin hücrelerin içine girmesini, dolayısıyla yakıt olarak kullanılmasını sağlamaktır.

Biz şekeri ya şekerli yiyeceklerden ya da ekmek, patates, makarna, pirinç gibi karbonhidrat içeren yiyeceklerden sağlarız. Şeker ayrıca karaciğer tarafından da üretilir.

Karbonhidrat içeren yemeklerden sonra kan şekeri yükselir ve buna cevap olarak pankreastan insülin salgılanır. Kan şekeri düştüğünde (örneğin egzersiz yapıldığında) ise insülin salgılanması azalır. Böylece insülin kan şekerinin ayarlanmasında önemli bir rol oynar, özellikle de kan şekerinin yükselmesini önler.

Diyabetli çocuklar pankreaslarındaki insülin üreten hücrelerin tahrip olması nedeniyle insülin üretme yeteneklerini kaybetmişlerdir. Yeterli insülin olmadığında vücut şekeri kullanamaz ve bu nedenle de diyabetli çocukların kan şekerleri yükselir. Kan şekeri yükseldiğinde fazla şeker idrarla kaybedilir; bu da sık idrar yapmaya ve susamaya neden olur. Vücut şekeri kullanamadığında yakıt kaynağı olarak yağları yıkmaya başlar ve buna bağlı kilo kaybı olur. Bütün bunların sonucunda tanı konmayan ve tedavi edilmeyen diyabetli bir çocukda susuzluk, sık tuvalet ihtiyacı, kilo kaybı ve yorgunluk gibi belirtiler oluşur.

Diyabet iyileştirilemez, fakat etkili bir şekilde tedavi edilebilir. Diyabetli çocukların tedavisi iki ana yaklaşım vardır:

İnsülin Enjeksiyonları ve Uygun Beslenme

Diyabet tedavisinin amacı kan şekerini normal sınırlara yakın tutmak, bir başka deyişle kan şekeri yüksekliğini (hiperglisemi) ve düşüklüğünü (hipoglisemi) önlemektir.

İnsülin enjeksiyonları

Bütün diyabetli çocukların insülin enjeksiyonlarına ihtiyacı vardır. İnsülin sindirim enzimleri tarafından midede tahrip edildiğinden tabletler gibi ağızdan alınamaz. Diyabetli çocukların çoğu günde en az iki kez insülin enjeksiyonuna ihtiyaç duyarlar. Enjeksiyonlar evde kahvaltıdan ve akşam yemeğinden önce yapılır.

Diyabet tanısının yeni konduğu günlerde çocuk ve ailesi insülin enjeksiyonlarının nasıl yapılacağını yeni öğrendiğinden sabahları enjeksiyon için daha fazla zaman harcarlar. Bu da çocuğun sık olmayarak okula geç kalmasına neden olur. Bazı çocuklar günde ikiden fazla insülin enjeksiyonu yaparlar.

Bu durumda öğlen saatinde de insülin yapılır. Okulda insülin enjeksiyonu ihtiyacı olan bazı çocuklar yetişkin birisinin yardımı olmaksızın insülin yapmayı bilirler.

Diyabetli çocukların aldıkları insülin, yedikleri besinler ve aktivite miktarları arasında dengeye ihtiyaçları vardır

İnsülin enjeksiyonları enjektör(şırınga) veya kalem enjektör ile yapılır. Hangi yöntemin kullanılacağı çocuğun yaşına, izlendiği hastaneye ve tanıdan sonra geçen süreye göre değişir.

İnsülin enjeksiyonu kan şekerini düşürür, bu nedenle besin alımıyla dengelenmelidir.

Kan şekeri yüksek olan çocuklar sık idrar yapma ihtiyacı duyarlar. Bu durum sürekli oluyorsa çocuğun ailesine bilgi verilmedir. Diyabetli çocuğun ders sırasında tuvalete gitmek için izin istemesi önemli bir bulgudur.

Beslenme

Diyabet tedavisinin vazgeçilmez bir parçası da uygun beslenmedir. Yiyecek seçimleri kan şekerini normale yakın tutmaya yardımcı olur. Diyabetli çocuklara önerilen beslenme planı, aynı yaştaki sağlıklı çocuklara benzerdir. Yemekler karbonhidratlı besinler temel alınarak hazırlanır; şeker ve yağ oranı düşük, lif oranı yüksek yiyecekler tercih edilir.

Diyabetli çocuklara yiyecek seçimi için yol gösterilmesi gereklidir. Beslenme planı yapılırken farklı yiyecekler arasında denge kurulmasına, özellikle de ekmek, pirinç, pasta, patates ve tahılı gibi karbonhidratlı besinlerin oranına dikkat edilmelidir.

Ara öğünler

Diyabetli çocukların çoğu gün içindeki kan şekeri dengesinin korunması için yemek aralarında ara öğün yeme ihtiyacı duyarlar. Bu ara öğünlerde genellikle sandeviç, meyva suyu, cips veya bisküvi gibi yiyecekler tercih edilir. Ara öğünlerin sık olmayarak ders saatleri içinde yenmesi gerekli olabilir.

Diyabetli çocukların ara öğünlerini rahatça yemelerine izin verilmelidir. Sınıf içinde veya ders sırasında yemek yemenin diğer çocuklarca anlayışla karşılanması için diyabetli çocukların durumu sınıftaki çocuklara açıklanmalıdır. Diğer bir önemli nokta yemek veya ara öğünlerin zamanında yenmesidir.Diyabetli çocuk yemek ve ara öğünlerini gün içinde belli saatlerde yemek zorundadır. Daha önce belirtildiği gibi bu kan şekeri dengesinin sağlanmasına yardım eder. Yemek veya ara öğün saati geciken çocuklarda kan şekeri düşer ve bazen bu durum tehlikeli olabilir.

Hipoglisemi (veya Hipo)

Hipoglisemi kan şekeri düşüklüğü demektir. Bir çocuğun hipoglisemi belirtileri göstermesi diyabetli çocukların bakımı ile ilgilenen kişileri endişelendirir. Nadiren de olsa hipoglisemi çocukların bayılmasına(bilinç kaybına) neden olabilir. Genel olarak hipoglisemi vakalarının çoğunluğu herhangi bir sağlık personeli yardımına gereksinme olmaksızın fark edilebilir ve tedavi edilebilir.

Hipoglisemiye nelerin neden olduğunu, belirtilerini ve nasıl tedavi edileceğini bilmek önemlidir.

Hipogliseminin sık görülen nedenleri şunlardır:

• Kaçırılmış veya gecikmiş yemek veya ara öğün
• Fazladan yapılan egzersiz
• Fazla insülin yapılması

Çok sıcak ve çok soğuk havalarda daha sık hipoglisemi meydana geldiği akılda tutulmalıdır.

Kan şekeri düşen çocuklarda açlık hissi, terleme, uyuklama, solukluk, bulanık görme, titreme, ruhsal durumunda değişikler ve dikkat kaybı gibi belirtiler görülür. Her çocuğun hipoglisemi belirtileri birbirinden farklıdır. Bu nedenle aileler hipogliseminin çocuklarını nasıl etkilediğini öğretmenlere anlatmalıdır. Diyabetli bir çocuk yukarıda sayılan hipoglisemi belirtilerini göstermiyor ve siz hipoglisemi olup olmadığından emin değilseniz en doğrusu çocukla konuşmaktır. Bu konuşma sonunda hipoglisemiden şüphelenilirse, hipoglisemi varmış gibi davranılmalıdır.

Hipoglisemi Belirtileri

Hipoglisemi Tedavisi

Hipoglisemi tedavisinde ilk yapılacak şey çocuğa şeker veya şeker içren bir sıvı vermektir. Bu şekilde çocuğun kan şekeri yükseltilir. Hipoglisemi belirtileri gösteren bir çocuk tek başına şekerli besin aramaya gönderilmemeli, yanında mutlaka bir kişi daha olmalıdır.

Hipoglisemi tedavisinde kullanılacak şekerli besinler şunlardır:

• Kesme şeker
  
• Şekerli içecekler(Cola, Fanta)
  
• Taze meyva suları
  
• Glukoz tabletleri
  
• Bal veya reçel

Genellikle aileler kendi çocuklarının hipoglisemi tedavisinde hangi şekerli yiyeceğin ne kadar verileceğini söylerler ve bunlardan yeteri kadar çocuğun çantasında bulundururlar. Böyle bir bilgi yoksa hipoglisemi belirtileri olan bir çocuğa yaşı 6-12 arasında ise 2 adet, 12 yaşından büyük ise 3 adet kesme şeker içeren su içirmek genellikle yeterli olur. Öğretmenler sınıflarındaki diyabetli çocukların çantalarında yeteri kadar şeker veya şekerli besin olup olmadığını kontrol etmelidir.

Hipoglisemi belirtileri olan bir çocuğun yutması da bozulmuşsa yanak içine reçel, bal veya glükoz içeren jel sürülmesi gereklidir. Bu durumda olan çocukların genellikle bilinçleri de yerinde değildir. Hipoglisemi belirtilerine bilinç bozukluğunun eklenmesi ağır derecede hipoglisemiyi gösterir. Böyle çocuklara varsa "Glukagon" isimli iğneden yapılması ve acilen bir hekime götürülmesi gereklidir. Bu arada ailelerine haber verilmesi iyi olur. Ağır hipoglisemi bulguları gösteren çocuklar hızlı ve doğru bir şekilde tedavi edildiklerinde bir süre kendilerine gelirler ve bu süre içinde kendilerine genellikle bir zarar gelmez.

Hipoglisemi tedavisi

Hipogliseminin düzelmesi

Tedavi ile hipoglisemi belirtileri düzelen çocuk bir sonraki yemek veya ara öğün saatine kadar kan şekeri dengesini korumak için yavaş kana karışan karbonhidratlı besinlerden(Bisküvi, süt veya sandeviç gibi) yemelidir. Hipoglisemi genellikle 15 dakika içinde düzelir. Hipoglisemi sonrası çocuklarda bulantı, yorgunluk ve başağrısı görülebilir.

Hipogliseminin diyabetle yaşamanın bir parçası olduğu unutulmamalı ve diyabetli çocuğun bakımı ile görevli herkesin hipoglisemi tedavisi konusunda tedbirli olması sağlanmalıdır.

Kan testi

Diyabetli çocuklar, kan şekerlerini basit bir yöntemle ölçebilirler. Buna kan testi denir. Kan testi için önce parmak delinir ve bir damla kan şeker ölçme çubuğunun ucuna damlatılır. Bu çubuk kan şekeri ölçme makinası(glukometre) tarafından okunur ve aletin ekranından kan şekeri okunur. Diyabetli çocuklar glukometrelerini yanlarında taşırlar ve ihtiyaç duyduklarında kan şekerlerini 2-3 dakika içinde ölçebilirler. Kan şekeri sınıfta, okul servisinde veya uygun olan herhangi bir yerde ölçülebilir. Bazı çocuklar sık kan şekeri ölçümü yapmak zorundadırlar ve bu nedenle okulda da kan şekerlerine bakarla. Çocukların okulda kan şekeri ölçmeye ihtiyaçları olup olmadığı aileleri ile konuşulmalıdır.

Hipoglisemi belirtileri olan bir çocuktan emin olmak için kan şekerine bakması istenebilir.